Канон Пісання

Эвангеліцка-лютэранскі канон Святога Пісання (Біблія) цалкам супадае з канонам усіх асноўных пратэстанцкіх цэркваў і неапратэстанскіх дэнамінацый і складаецца са Старога і Новага Запаветаў. Канон Старога Запавету мае 39 кніг і тоесны Бібліі юдэяў, прыняты юдаізмам яшчэ ў перыяд антычнасці. Канон Старога Запавету юдэяў і пратэстантаў адрозніваецца ад канону Старога Запавету Рымска-каталіцкай царквы. Рыма-католікі ў процівагу пратэстантам папоўнілі канон Старога Запавету ў XVI стагоддзі т.зв. «другакананічнымі кнігамі», аднак пратэстанцкія цэрквы адпрэчваюць іх у якасці Пісання, т.я. ні Ісус Хрыстос, ні яго вучні (апосталы) ніколі іх не цытавалі ў якасці Святога Пісання. Праваслаўныя цэрквы ў гэтай частцы салідарныя з пратэстантамі, аднак «другакананічныя кнігі» рэкамендуюцца імі праваслаўным вернікам да духоўнага прачытання ў якасці духоўных настаўленняў. У лютэранстве другакананічныя кнігі Бібліі называюцца “падробнымі” ці апокрыфамі. Лютэранскі канон Новага Запавету агульнапрыняты ў хрысціянскім свеце ўсіх гістарычных канфесій і змяшчае 27 кніг.

Вызнаўчыя кнігі

У лютэранстве М. Лютар не з’яўляецца бясхібным тлумачальнікам Пісання. Лютэранская тэалогія грунтуецца не столькі на тэалогіі М. Лютэра, колькі на вызнаўчых кнігах, аўтарам якіх з’яўляецца не толькі М. Лютар. Асноўная кніга – гэта «Кніга Згоды». Яна выдадзена ў 1580 годзе і змяшчае зборнік кніг па дагматыцы, уключаючы Апостальскі сімвал веры, Нікейска-Канстанцінопальскі сімвал веры айцоў старажытнай Царквы, Афанасьеўскі сімвал веры айцоў старажытнай Царквы, кнігу пра ўладу і першынство пап (крытыка папства), Катэхізісы М. Лютэра, Аўгсбургскае веравызнанне і іншыя кнігі. Мэта яе складання добра вызначана ў Прадмове кнігі “Кніга Згоды”, што нямецкія князі, дэпутаты і тэолагі пацвярджаюць сваю вернасць Аўгсбургскаму вызнанню ў процівагу чуткам аб тым, што евангелічная дагматыка мяняецца кожны год. Князі абяцаюць не пераследваць тых, якiя “шчыра памыляюцца”, якія адпрэчваюць евангелічныя ісціны, у той жа час рэкамендуецца не дазваляць “балбатунам” уладкоўваць пустыя спрэчкі, а таксама пацверджаны багаслоўскі аўтарытэт Марціна Лютэра.

Саборныя прынцыпы веры (mysterium fide catholica)

Евангеліцка-лютэранская царква, як і Царква Англіі (Англіканская царква), Эвангеліцка-рэфарматарская царква (Прэсвітэрыянская царква), Метадысцкая царква, Баптысцкая царква цалкам падзяляе вучэнне Рымска-каталіцкай царквы і Праваслаўных цэркваў адносна дзвюх прырод ва Хрысце –  боскай і чалавечай, прымае пастанову I Канстанцінопальскага сабора 381 года аб боскасці Святога Духа, вучэнне аб Святой Тройцы вялікіх кападакійцаў, паводле якіх мы вызнаем Трыадзінага Бога Айца, Сына і Святога Духа,  Халкідонскія азначэнні 451 года, вызначэнне аб двух воль у Ісуса Хрыста III Канстанцінопальскага сабора 680 г. Неабходна адзначыць, што азначэнні, якія хоць і прымаліся на Сусветных саборах прызнаюцца пратэстантамі не ў сілу аўтарытэту Сусветных сабораў, а ў сілу іх адпаведнасці Святому Пісанню.

Царкоўная іерархія і парафіяне. Вучэнне аб усеагульным святарстве

У Эвангеліцка-лютэранскай царкве не існуе пап ці патрыярхаў, не існуе адзінага галоўнага памеснага арцыбіскупа ці біскупа. Кожная абшчына аўтаномная і ўсе абшчыны аб’яднаны ў саюзы або ў рэлігійныя аб’яднанні на ўзроўні адной краіны з фармальнай пасадай на чале суперыдэнданта, арцыбіскупа ці біскупа. Кожная мясцовая абшчына вырашае свае пытанні на сваім сходзе, а ў прамежках паміж імі абшчынай кіруе царкоўная рада (рада абшчыны) сумесна з яе пастарам. Некалькі абшчын адной царквы і аднаго рэгіёну могуць быць аб’яднаны ў пробства (дэканат) з пробстам (дэканам) у якасці духоўнага кіраўніка. Неабходна ўлічваць, што царкоўнае служэнне ў лютэранстве адрозніваецца ад таго служэння, якое існуе ў некаторых традыцыйных цэрквах (асабліва ад праваслаўнай і рымска-каталіцкай). Як у хрысціян I-II стагоддзяў пастар (прэзбітэр) у лютэранстве па сваім духоўным статусе не адрозніваецца ад астатніх вернікаў. Лютэранскі пастар не мае сану жраца (па-грэцку – іерэй). Цікава адзначыць тое, што ў Новым Запавеце вы нідзе не знойдзеце верш, дзе выкарыстоўваўся б тэрмін «жрэц» ці «святар» у дачыненні да хрысціянскага прэзбітэра ці біскупа. У ранніх хрысціян I-II стагоддзяў не было жрацоў (святароў). У Сінадальным рускім перакладзе Бібліі ёсць адна згадка, што пасвечаны лідэр царквы па імені Цімафей атрымаў дар «святарства» (1 Цім. 4:14). Аднак у грэчаскіх рукапісах першага паслання да Цімафея стаіць слова “прэзбітэр”, г.зн. Цімафей атрымаў дар быць «прэзбітэрам» (старэйшынай) абшчыны, а не дар святара. Таму ўсе вядомыя аўтарытэтныя пераклады Бібліі на еўрапейскія мовы, у т.л. новы рускі пераклад Бібліі, зроблены РБТ, пераклалі верш 1 Цім. 4:14 паводле грэчаскіх рукапісаў, прыбраўшы слова «святарства» і замяніўшы словам «прэзбітэр». У ранняй Царкве I-II стагоддзяў, напрыклад, прэзбітэры і біскупы былі адной і той жа пасадай і гэтыя словы былі сінонімы (гл. Ціт.1:5-7). Кніга Дзеі Апосталаў, напрыклад, згадвае прэзбітэраў г. Эфеса, і яны ж у 20-м раздзеле ў вершы 28 называюцца ўжо «ахоўнікамі» або ў грэчаскіх рукапісах «біскупамі» (Дз 20:17-18). Тэрмін «прэзбітэр» азначаў па-грэцку «старац» або «старэйшына», а тэрмін «біскуп» – гэта па-грэцку «ахоўнік». Толькі ва II стагоддзі, хутчэй за ўсё, у горадзе Антыёхіі ў Малой Азіі (сучасная Турцыя) паняцці прэзбітэр і біскуп паступова сталі азначаць розныя пасады, але яшчэ не розныя саны. Гэта мы ведаем з лістоў Ігната з Антыёхіі (II стагоддзе). Аднак гэта не апостальскае вучэнне. Апосталы інстытут старэйшын запазычвалі са старажытнаяўрэйскага грамадскага інстытута прэзбітэраў (старэйшын), аб якіх часта згадваецца ў евангеллях і кнігі Дзеі, а не ад інстытута старажытнаяўрэйскіх «коэнаў» або «іерэяў» (жрацоў, святароў).

Слова «пастар» або «пастыр» у Пісанні выкарыстоўвалася ў адносінах да лідэраў хрысціянскіх супольнасцяў. Апостал Пётр сам сябе называе «супастырам» пастыраў хрысціянскіх супольнасцяў, але дадзенае слова выкарыстоўвалася не як назва пасады, а як сінонім лідэраў у хрысціянскіх супольнасцях (1 Пётр. 5:1), якія захоўвалі хрысціянскае вучэнне. Кожны вернік у сілу хрышчэння з’яўляецца святаром, г. зн. ён не мае патрэбы ў пасрэдніках у сваіх адносінах з Панам і мае права прапаведаваць Слова Божае. Гэтае вучэнне ў лютэранстве называецца вучэннем «пра ўсеагульнае святарства вернікаў» (пар. 1 Пётр. 2:9). Аднак, паколькі ў царкве неабходны парадак, то, каб пазбегнуць хаосу, служэнне публічнай пропаведзі і выкладання сакрамэнтаў, як правіла, даручаецца толькі пастарам (прэзбітэрам).

У лютэранскай тэалогіі ёсць таксама вучэньне аб апостальскай пераемнасьці, але яно думаецца як аб пераемнасьці ў правільным эвангеліцкім вучэньні паводле Пісаньня, як разумелі пераемнасьць хрысьціяне ў ранні перыяд гісторыі Царквы, а не як бiскупскую пераемнасьць ад дванаццаці апосталаў, якая дазваляе здзяйсьняць сакрамэнты. Ёсць вучэнне ў некаторых хрысціянскіх канфесіях, што дванаццаць апосталаў, атрымаўшы ў Пяцідзесятніцу дары Святога Духа, перадалі іх у ранняй Царкве біскупам праз пасвячэнне, у т.л. асаблівы дар здзяйсняць сем святых сакрамэнтаў і гэты дар можа перадавацца ад біскупа да біскупа на працягу стагоддзяў праз пасвячэнне, у т.л. да святарства, але гэтага вучэння няма ні ў Пісанні, ні ў ранніх айцоў Царквы. Гэта вельмі позняе і спрэчнае вучэнне, якое ўзыходзіць да III-V стагоддзяў. Ва II стагоддзі, напрыклад, у лістах Клімент Рымскі і Ігнацій Антыахійскі абаранялі бiскупства у якасці гарантыі парадку ў цэрквах і пераемнасці ў вучэнні. Ігнат Антыахійскі яшчэ мацней рабіў упор на бiскупстве, нават у здзяйсненні еўхарыстыі, якая здзяйсняецца правільна ў яго ў выпадку, калі яе здзяйсняе біскуп ці тая нявызначаная асоба, якой біскуп даручыць яе здзяйсняць. Аднак нідзе і ў іх не згадваецца пра асаблівы дар біскупаў, які яны нібы атрымліваюць менавіта праз пасвячэнне. Колькасць апосталаў у Новым Запавеце была значна большая, чым дванаццаць. Апостал Варнава, напрыклад, не быў нават з сямідзесяці вучняў Хрыста, але, будучы іудзейскім левітам з Кіпра, прыняў хрысціянства пасля дня Пяцідзесятніцы і стаў апосталам. Ён жа і пасвячаў прэзбітэраў/біскупаў (гл. Дзеі 4:1-4,32-37 і 14:14-23). Іншымі словамі, вывесці гістарычную біскупскую пераемнасць ад дванаццаці апосталаў паводле Бібліі немагчыма.

Найважнейшым царкоўным сымбалем у лютэранаў зьяўляецца Крыж. Ён нагадвае аб адкупленчай ахвяры Icуса Хрыста, а таксама апавядае аб Яго ўваскрэсенні. У богаслужэбнай практыцы і ва ўбранні царкоўнага будынка практыкуецца сціпласць і прастата, пры гэтым дапускаецца наяўнасць свечак, у выглядзе ўпрыгожванняў алтарных карцін і параментаў, вітражоў і спецыяльнага сціплага ўбору для святароў і іх памочнікаў.

Святыя Сакрамэнты

У Евангеліцка-лютэранскай царкве прызнаюцца два Святых Сакрамэнтаў, а менавіта камунія і хрост, паколькі яны апісаны ў Пісанні. Згодна з разделам VI Малога Катэхізіса М. Лютэра, камунія – гэта падчас набажэнства сапраўдныя Цела і Кроў Пана нашага Ісуса Хрыста, якія змяшчаюцца ў хлебе і віне, якія мы, хрысціяне, павінны ёсць і піць, па ўсталяванні Самога Хрыста. (Лук. 22:19; Мф. 26:28; 1 ​​Кар. 11:24-26).

Згодна з разделам IV Малога Катэхізіса М. Лютэра ў адпаведнасці са словамі і абяцаннямі Божымі, вадохрышча прыносіць адпушчэнне грахоў, збавенне ад смерці і ад д’ябла, а таксама даруе вечнае збаўленне ўсім, хто верыць. Вадохрышча азначае, што які жыве ў нас трухлявы чалавек (стары Адам), са ўсімі сваімі грахамі і злымі пажадлівасцямі, шляхам штодзённага руйнавання і пакаяння, павінен быць пагружаны пад ваду і забіты і што замест яго павінен штодня ўзрастаць новы чалавек, які будзе жыць вечна ў праведнасьці і чысьціні перад Богам.

Споведзь

Паводле раздзелу V Малога Катэхізіса М. Лютэра, споведзь уключае ў сябе дзве асноўныя часткі. Па-першае, мы прызнаем свае грахі. Па-другое, мы прымаем адпушчэнне грахоў, – гэта значыць іх прабачэнне, – ад пастара, як ад Самога Бога і ніколькі не сумняваемся, але цвёрда верым, што тым самым нашы грахі дараваны перад Богам на Нябёсах. Перад Богам нам трэба прызнаваць сябе вінаватымі ва ўсіх грахах, у тым ліку і ў тых, якія мы не ўсведамляем, таксама, як мы робім гэта ў Малітве Паньскай. Але перад пастарам нам трэба вызнаваць толькі тыя грахі, якія мы ўсведамляем і адчуваем у сэрцы сваім.

Пяць фундаментальных лютэранскіх прынцыпаў веры, якія падзяляюць пратэстанцкія і неапратэстанцкія дэнамінацыі ў свеце.

1. Sola scriptura або “толькі Пісанне”

У вучэнні Рымска-каталіцкай царквы і ў Праваслаўных цэрквах ёсць дзве класічныя крыніцы веры: Пісанне і Паданьне Царквы. Пісанне Новага Запавету – гэта таксама від падання, і праваслаўныя тэолагі, і рымска-каталіцкія тэолагі тут маюць рацыю. Пра гэта пісаў і сам апостал Павел: «Хвалю вас, браты, што вы ўсё маё памятаеце і трымайце паданні так, як я перадаў вам.» (1 Кар. 11:2). Пісанне – гэта запісанае Апостальскае Паданне, але ёсьць яшчэ “вуснае Паданне”, як вучаць некаторыя цэрквы. Вуснае Сьвятое Паданне – гэта вусна перададзеная спадчына апосталаў сваім вучням і біскупам, а тыя праз пераемнасьць біскупскую вусна перадалі вучэньне далей і так да нашых дзён. Аднак у эпоху Рэфармацыі ад такой ідэі рэфарматары адмовіліся. Апостальскія лісты і іншыя кнігі Новага Запавету, якія трапілі ў канон Пісання, – гэта спроба не толькі адбору і сістэматызацыі Апостальскай Традыцыі, але і стандартызацыя праўдаў Божага Аб’яўлення. Пісанне – гэта Слова Пана, дадзенае Богам праз людзей. Усё, што не трапіла ў канон Пісання, г.зн. любое іншае «Паданне», нават якое прыпісваецца апосталам, абавязана праходзіць праверку Святым Пісаннем. Калі яно не праходзіць праверку на адпаведнасць Пісанню – значыць яно павінна быць адкінута. Калі Традыцыя зыходзіць з-пад пяра аўтарытэтнага айца Царквы або запісана ў пратаколах або арасах (рашэннях) таго ці іншага Сусветнага сабора, але супярэчыць Пісанню – гэта ерась. Апостал Павел вучыць аб тым, што нават, калі звышнатуральная істота, напрыклад, сам анёл нябесны будзе вучыць не таму, што напісана ў Пісанні – гэта ерась (Гал. 1:8). Вось, што кажа нам само Пісанне, у тым ліку і ў дачыненні да «вуснай Традыцыі», якое павінна быць праверана, а ў выпадку чаго і выкрыта: «Усё Пісанне боганатхнёнае і карысна для навучэння, для выкрыцця, для выпраўлення, для настаўлення ў праведнасці .» (2 Пет 1:21).

Антыбіблейскія і нават антынавуковыя царкоўныя паданні ствараюць часта не дазволеныя перашкоды да разумення дакладнага вучэння Хрыста і апостальскай спадчыны, т.я. супярэчаць не толькі Бібліі, але натуральнай гісторыі і біблеістыкі, што перашкаджае і евангелізацыі ў сучасным свеце, дзе ўзровень адукаванасці значна вышэй сярод насельніцтва чым было ў Сярэднія стагоддзі і ў антычнасці. У XVI стагоддзі пратэстанты адмовіліся ад шматлікіх царкоўных правілаў і вучэнняў, якія вынікаюць з непацверджанага нічым «вуснай Традыцыі», якая прыпісваецца апосталам. У юдаізме, напрыклад, таксама было і ёсць «Святое Паданне» ці «няпісаная Тора ад Майсея», якое Ісус Хрыстос асацыяваў з «паданнем чалавечым» і часта асуджаў яго. (Мф.15: 2-3,6; Мк.7:3,5,8-8,13). Асновай веравучэння Лютэранскай царквы з’яўляецца толькі Біблія – ​​адзіная крыніца і цвёрдая норма царкоўнага вучэння і дзейнасці.

2. Sola fide або “толькі вера”

Хрысціянін, паводле Пісання, атрымлівае прабачэнне грахоў толькі верай у замяшчальную і адкупленчую ахвяру Хрыста на крыжы за грахі ўсіх людзей безадносна да іх добрых спраў і ўчынкаў. Лютэране не абясцэньваюць добрыя справы, але яны адмаўляюць іх значэнне паводле Бібліі ў якасці крыніцы ці ўмовы выратавання душы і цела (Рым. 5:1-2). У 1999 годзе Рымска-каталіцкая і Евангеліцка-лютэранская цэрквы падпісалі агульную дэкларацыю аб веры, паводле якой абедзве пазіцыі ў разуменні збаўлення праз веру ў Хрыста зблізіліся.

3. Sola gratia або “толькі ласка”

Збаўленне прыходзіць праз веру толькі як Божую ласку, як незаслужаную літасць чалавеку ад Пана, а не як нешта заслужанае грэшнікам, па якім Бог абавязаны выдаць дазвол на збаўленне. Згодна з біблейскімі тэкстамі, збаўленне магчыма толькі праз веру, а вера – гэта дар ад Бога дзеля Ісуса, г.зн. вера ўзнікае ў грэшніка не па яго жаданні, а па ласкі і па меркаванні Бога (Эф. 1:4).

4. Solus Christus або “толькі Хрыстос”

Ісус Хрыстос з’яўляецца адзіным пасярэднікам паміж Богам і чалавекам і што збаўленне магчыма толькі праз веру ў Яго (Дз 4:10-12; Ян 14:14). Нездарма Пісанне, калі гаворыць аб адзіным пасярэдніку паміж Богам і чалавекам гаворыць пра Хрыста як пра чалавека, хоць ён быў і чалавекам, і Богам адначасова (1 Тым. 2:5). Гэта азначае, што толькі хрысціянства можа гарантаваць чалавеку выратаванне і душы, і целы, а таксама, што культ святых, які развіты ў шэрагу хрысціянскіх канфесій як культ малітоўных пасярэднікаў паміж Богам і чалавекам, не мае біблейскіх каранёў і ўяўляе сабой позняе вучэнне, запазычанае з паганства антычнага свету. Вядомы царкоўны гісторык Яўсевій Кесарыйскі (IV стагоддзе н.э.) прама пісаў у сваёй «Царкоўнай гісторыі», што шматлікія хрысціяне «па паганскім забабоне» шануюць выяву Паўла, Пятра і самога Хрыста на дошках. Калі паглядзець натуральную гісторыю развіцця культу святых пасярэднікаў, то ні ў I веку, ні ва II веку н.э. навукоўцы-біблеісты не знайшлі ні згадкі абразоў у хрысціянскіх крыніцах, ні малітоўнага звароту да якога-небудзь святога аб пасярэдніцтве. Святы Іусцін Філосаф (II стагоддзе н.э.), шанаваны і ў Рымска-каталіцкай царкве, і ў Праваслаўнай царкве, пісаў, што хрысціяне ў яго час не пачыталі статуі, не выкарыстоўвалі пахошчы і не каранавалі якія-небудзь статуі ў адрозненне ад язычнікаў. Найстаражытныя з якія дайшлі да нас хрысціянскіх абразоў ставяцца толькі да VI стагоддзя н.э. і выкананы ў тэхніцы энкаўстыкі (злучнае рэчыва фарбаў з’яўляецца воск) на драўлянай аснове, што родніць іх з егіпецка-эліністычным мастацтвам або з так званымі “фаюмскімі партрэтамі”. Святы Клімент Александрыйскі (II стагоддзе н.э.) пісаў, што хрысціяне аддаюць хвалу Богу, не малюючы Бога ці каго-небудзь. Гэтую старажытную традыцыю ў разуменні таго, што толькі Хрыстос ёсць адзіным пасрэднікам паміж людзьмі і Панам паводле вучэння апосталаў і ранніх айцоў Царквы з XVI стагоддзя падзяляе і евангелічная лютэранская тэалогія. У Апалогіі Аўгсбургскага веравызнання Ф. Меланхтана ў арт. XXII «Аб закліканні да святых» сказана, што Лютэранская царква дэманструе нам сваю адназначна ўхваляльную пазіцыю стаўлення да старажытнай царкоўнай практыкі ўшанавання святых, але не як малітоўных пасрэднікаў, а як прыклады міласэрнасці, як тых, хто прыкладам сваім умацоўвае нашу веру.

5. Soli Deo gloria або “толькі Богу слава”

Гэты прынцып хрысціянскай веры мае на ўвазе, што шанаванне павінна быць толькі Бога. Гэта выключае шанаванне каго-небудзь, акрамя Бога ў Трох Асобах і малітвы да каго-небудзь, акрамя Бога. У Бібліі ёсць цікавы прыклад няправільнага шанавання прадстаўнікоў боскіх міроў. Так раннехрысціянскі прарок і пісьменнік Ян, аўтар Апакаліпсісу, выпрабаваў містычны досвед сустрэчы з анёлам Божым і кожны раз падаў на калені перад ім, шануючы яго як прадстаўніка Бога і Хрыста, але кожны раз анёл забараняў гэта рабіць, спасылаючыся, што ён толькі служыцель і яму схіляцца нельга нават як слузе Бога (Адк. 19:10 і 22:9). У старажытным Ізраілі, напрыклад, намаляваныя былі херувімы на каўчэгу Пана ў скініі, але нікому са старажытных габрэяў не прыходзіла думка пачытаць, цалаваць і здзяйсняць рэлігійныя чыны ў іх адрас, як служыцеляў Пана на нябёсах (Вых. 25:18; 26; ).